Het troebele water van De Eeuwige Bron

'Howard Roark laughed. He stood naked at the edge of a cliff. The lake lay fair below him. A frozen explosion of granite burst in flight to the sky over motionless water. The water seemed immovable, the stone – flowing. The stone had the stillness of one brief moment in battle when thrust meets thrust and the currents are held in a pause more dynamic than motion. The stone glowed, wet with sunrays'.

Zo begint The Fountainhead (1943, vertaald in het Nederlands als De Eeuwige Bron). Het is The Great American Novel van filosoof/schrijver Ayn Rand (1905 – 1982). Een paar jaar geleden heb ik dat boek gelezen op het lava-eiland Lanzarote. Ik heb altijd behoefte aan food for thought, zelfs op het strand met een biertje onder een parasol. Trouw blijven aan je eigen waarden, niet continu Facebook-likes van anderen nastreven: dat sprak en spreekt me zeer aan. Maar ik ergerde me ook. Er valt namelijk veel op het boek aan te merken.

Eeuwige bron
In het Nederlands is The Fountainhead vertaald als De Eeuwige Bron. Dat klinkt behoorlijk new age, maar is het niet. Integendeel. Zo is hoofdpersoon Howard Roark een man van creatieve actie. Hij is architect en ontwerpt onder andere wolkenkrabbers. Maar hij weigert compromissen te sluiten, anders dan zijn vriend Peter Keating. Dat brengt hem herhaaldelijk in de problemen. En dan komt ook de liefde om de hoek kijken…

Ideeënroman
De Eeuwige Bron is bedoeld als ideeënroman. Op zich niets bijzonders, in het verleden zijn er meer van dat soort boeken verschenen. Maar zulke romans lijden aan een kwaal: vaak bezwijkt de stijl onder het gewicht van de ideeën. De personages zijn slecht uitgewerkt, komen ineens binnenvallen. Net als in een klucht met John Lanting (kent u hem nog?), waarbij de ene deur dichtgaat en de andere open. Personages debiteren op de gekste momenten allerlei Wijsheden met hoofdletter W. Berucht in dit verband: de boeken van Dostojevski (1821 – 1881). Hij is een van de schrijvers van wie ik hoofdpijn krijg vanwege alle goede bedoelingen. Bovendien word ik doodmoe van alle schreeuwende ambtenaren, dames die flauwvallen en vuistgevechten. Je kan er de hele DSM-V op loslaten… ze hangen van neuroses aan elkaar. Maar daarover een volgende keer meer.

Mensbeeld
Ayn Rand omzeilt deels de Dostojevski-valkuil. Zo wordt er weinig geschreeuwd in het boek, personages worden zorgvuldiger geïntroduceerd. Maar het mensbeeld dat eruit oprijst, stemt niet vrolijk. Howard Roark gaat bruut om met vrouwen, alleen moderne architectuur deugt, de wereldbevolking bestaat uit twee groepen: een paar briljante genieën en heel veel meelopers. Alleen als je geen enkele toezegging doet aan je omgeving, dan deug je. Roark begint prettig eigenwijs, maar wordt gaandeweg een onuitstaanbaar egocentrische, pretentieuze kwast. Een soort Thierry Baudet, maar dan met een voorliefde voor moderne architectuur. En er zitten merkwaardige tegenstrijdigheden in het boek. Marketing om je product of dienst te laten slagen? Overleg met mede-creatieven? Vies en voos in Rands ogen: genieën bereiken geheel op eigen kracht hun doel.
Rand heeft weinig op met het collectief, of ‘de gemeenschap’. Dat is niet vreemd, gezien haar achtergrond. Ze emigreerde in de jaren twintig van de Sovjet-Unie naar de VS. Eenmaal in de VS aangekomen voelde ze zich als kind in een snoepwinkel. Kapitalisme, de skyline van New York: ze genoot ervan. Waar in de Sovjet-Unie het collectief voorop stond, kreeg in de VS het individu ruim baan. Ondernemen werd gezien als deugd, niet als een kwalijke eigenschap (zoals in de Sovjet-Unie).

Objectivisme

Architect Frank Lloyd Wright (op wie Howard Roark gebaseerd zou zijn) en Nicola Tesla werden Rands helden. Na verloop van tijd ontwikkelde ze een eigen filosofie, het objectivisme: ’De mens is een heroïsch wezen, met zijn eigen geluk als het hoogste ethische doel, met productieve prestatie als zijn nobelste activiteit en de rede als zijn enige absolute eigenschap’ (bron: Wikipedia). The Fountainhead is een vehikel voor het objectivistische gedachtegoed. In Rands universum is er geen ruimte voor twijfel (dat getuigt van zwakte), is kritische feedback per definitie gekakel van onwetenden (het genie heeft namelijk altijd gelijk) en moeten vrouwen getemd en veroverd worden, ben je leider óf karakterloze volger. Armoede is een kwestie van eigen schuld of van een zwak karakter.

Blinde vlek
Ayn Rand moest – terecht – niets hebben van communisme en fascisme. Maar ze heeft een enorme blinde vlek voor de excessen van het kapitalisme. Haar filosofie voorziet niet in zorg voor het milieu of de zwakkeren in de samenleving. Milieumaatregelen, vakbonden en sociale voorzieningen remmen individuele ontplooiing af. En de creatieve mens, heroïsch als deze is, mag geen strobreed worden gelegd!
Kortom: een kille moraal die helaas veel weerklank heeft gekregen. Rechts-conservatieven in de VS lopen weg met Ayn Rands gedachtegoed. Ook veel creatieven zien het werk van Rand wel zitten. Dat de alledaagse praktijk aanzienlijk weerbarstiger is, gaat er bij hen niet in. Het is lui en slordig denken.
Tot slot nog dit. Als je een carrière en levensvisie bouwt op objectivisme, wees dan consequent. Weiger dan ook een ziekte-uitkering van de staat. Dat deed Ayn Rand niet. Haar verweer: ‘De slachtoffers [van socialistisch beleid] hoeven zichzelf niet als martelaar te pijnigen, naast het leed dat anderen hen hebben aangedaan; zij hoeven de rovers niet dubbel te laten profiteren, door hen het geld enkel te laten verdelen onder de parasieten die erom schreeuwden’.
Ja mensen, ik moest dit schrille gezwets ook drie keer lezen. Gelukkig is The Fountainhead niet een en al ergernis. Ik zou zeggen: oordeel zelf. En daarna lekker heroïsch wezen, uiteraard!




« terug naar overzicht